Wojska litewskie zajmują Wilno, przekazane im przez bolszewików. W tym czasie prowadzona jest akcja informacyjna ukazująca różnice pomiędzy sytuacją społeczno-gospodarczą w Polsce i Rosji bolszewickiej oraz mająca na celu osłabienie morale wojsk bolszewickich i przeciągnięcie żołnierzy na polską stronę. Równocześnie w wewnątrz kraju Policja Państwowa próbuje ustalić nastroje i kierunki działań grup politycznych, w tym Polskiej Partii Socjalistycznej.

Galeria

„W Polsce, a w Rosji bolszewickiej”
polska ulotka propagandowa.
2/1401/0/296/I/56
„Przepustka do Polski”
polska ulotka propagandowa.
2/1401/0/296/I/56
„Przepustka do Polski”
polska ulotka propagandowa w języku rosyjskim.
2/1401/0/296/I/56
Szpiedzy bolszewiccy
przebrani za chłopów schwytani przez polskich żołnierzy w sierpniu 1920 roku.
WBH/CAW K-25-724
Szwadron bolszewickiej kawalerii
wzięty do niewoli przez wojska polskie w sierpniu 1920 roku.
WBH/CAW K-25-725

Artykuł

Twórcy plakatu propagandowego

Polski plakat propagandowy zaczął kształtować się w okresie I wojny światowej, ale jego szybki rozwój nastąpił po odzyskaniu niepodległości, w czasie walk o granice państwa. Najwięcej dzieł powstało w czasie wojny polsko-bolszewickiej, w odpowiedzi na prowadzoną przez przeciwniką masową agitację. 

Do propagandy prowadzonej słowem i rysunkiem podczas tego konfliktu przykładano bardzo dużą wagę. Panowało przekonanie, że skuteczna propaganda może mieć wpływ na przebieg i ostateczne rozstrzygnięcie konfliktu:

„Plakat zrobił swoje, gdy bolszewicy najechali kraj, plakat przekonywał, porywał, nawoływał, ośmieszał, wzniecał grozę i ohydę, budził i ściągał do szeregów” (W. Bunikiewicz, Kronika artystyczna. Republikańskie wdzięki, „Kurjer Warszawski”, R. 101, nr 237, 28 sierpnia 1921, s. 8).

Zamieszczone poniżej teksty omawiają różne aspekty działań agitacyjnych w czasie wojny toczonej z Rosją bolszewicką w latach 1919-1920, twórczość artystów zrzeszonych w ramach Centralnego Komitetu Propagandy, akcję propagandową na rzecz Pożyczki Odrodzenia Polski i organizacji pomocowych, Polskiego Czerwonego Krzyża i Polskiego Białego Krzyża. Przedstawiono również wybrane sylwetki artystów pracujących na rzecz propagandy polskiej i sowieckiej.

Felicjan Szczęsny Kowarski (1890–1948)

Felicjan Szczęsny Kowarski (1890–1948) urodził się w niezamożnej rodzinie robotniczej w Starosielcach, obecnie w granicach Białegostoku. Naukę rysunku rozpoczął w wieku ośmiu lat u malarza Wiktora Sołomowicza w Odessie. W latach 1902–1908 pobierał lekcje w szkole artystycznej Odeskiego Towarzystwa Sztuk Pięknych, a w okresie 1909–1910 pracował w Odessie jako rysownik-litograf. Studia w Akademii Sztuk Pięknych w Petersburgu rozpoczął w 1910 roku w pracowni prof. Jana Ciąglińskiego. Naukę kontynuował (na wyższym kursie) u cenionego pedagoga prof. Dymitra Kardowskiego (1866–1943). Posiadając wcześniejsze przygotowanie praktyczne w dziedzinie grafiki, artysta dodatkowo uczęszczał do pracowni graficznej prof. Maté. 

Według informacji podanych przez twórcę od 1916 roku zajmował się m.in. grafiką użytkową, w tym ilustracją książkową i plakatem. We wrześniu 1917 roku artysta wziął udział w konkursie na projekty plakatów wyborczych w wyborach do Konstytuanty. Konkurs ogłoszony został przez Komitet Centralny Partii Socjalistów-Rewolucjonistów (eserów). Projekty plakatów zgodne z warunkami konkursu miały wyrażać główne idee i postulaty partii,sojusz robotników, chłopów i inteligencji oraz socjalizację ziemi. Kowarski, posługujący się godłem „26/IX”, otrzymał pierwszą nagrodę [1].

W wydawanym w Petersburgu „Dzienniku Polskim” podano następującą informację : 

Odznaczenie artysty-Polaka. Dowiadujemy się, iż na konkursie ogłoszonym przez partję socjalistów-rewolucjonistów rosyjskich, na plakat agitacyjny przy wyborach Konstytuanty, pierwszą nagrodę otrzymał rodak nasz, student Akademji Sztuk Pięknych w Piotrogrodzie, p. Felicjan Szczęsny Kowarski [2].

Artysta dyplom ukończenia studiów otrzymał w marcu 1918 roku. Jak pisał w swoim życiorysie: 

Po ukończeniu akademji zmobilizowany jako art. malarz przez rząd komunistyczny – pracowałem w zakresie dekoracji ulic i placów – wykonałem szereg dekoracji samodzielnie w dużej skali (plac dworca Carsko-Sielskiego, ulicy Morskiej etc.) [3].

Wciąż związany ze środowiskiem akademickim został członkiem Cechu św. Łukasza, a następnie współpracował z Piotrogrodzkimi Państwowymi Wolnymi Artystycznymi Pracowniami Dydaktycznymi powstałymi w miejsce Akademii Sztuk Pięknych. 

Do Polski Kowarski przyjechał wiosną 1919 roku, gdzie tworzył kolejne prace z dziedziny grafiki użytkowej. W latach wojny polsko-bolszewickiej artysta zaangażował się w pracę propagandową na rzecz wojska polskiego. Z tego czasu pochodzi m.in. plakat werbunkowy jego autorstwa wykonany dla utworzonego w 1919 roku Wydziału Werbunkowo-Zaciągowego Zarządu Cywilnego Ziem Wschodnich, administracji cywilnej na obszarach zajętych przez armię polską w latach 1919–1920.

Ryc. 1 F. S. Kowarski, Wstępujcie do Wojska Polskiego!, litografia, 1919, Muzeum Plakatu w Wilanowie, sygn. Pl.23166/1 MNW
Ryc. 1 F. S. Kowarski, Wstępujcie do Wojska Polskiego!, litografia, 1919, Muzeum Plakatu w Wilanowie, sygn. Pl.23166/1 MNW

Wiosną 1920 roku wraz z Leonardem Pękalskim [4] oraz Henrykiem Szczyglińskim (który jednak pracował w Warszawie) Kowarski założył w Toruniu drukarnię artystyczną. Kierował nią do 13 stycznia 1923 roku. W okresie wojny polsko-bolszewickiej Zakład Artystyczno-Graficzny „Sztuka” w Toruniu stał się ekspozyturą Referatu 5A. Artystycznego Oddziału II G.I.A.O. Kowarski wstąpił wówczas jako ochotnik do Wojska Polskiego, w którym służył do marca 1921 roku. W swoim zakładzie wydrukował kilka plakatów i ulotek propagandowych autorstwa własnego oraz Władysława Skoczylasa, których wydawcą był Oddział II G.I.A.O. Plakat Ludu Polski! Chwyć za broń powstał w lipcu 1920 roku, ma charakter agitacyjny. 

Ryc. 2 F. S. Kowarski, Ludu Polski! Chwyć za broń, litografia, 1920, Muzeum Plakatu w Wilanowie, sygn. Pl.21181/1 MNW
Ryc. 2 F. S. Kowarski, Ludu Polski! Chwyć za broń, litografia, 1920, Muzeum Plakatu w Wilanowie, sygn. Pl.21181/1 MNW

Natomiast w propagandowej ulotce z tekstem w języku rosyjskim, skierowanej do robotników rosyjskich warszawski proletariat „podaje rosyjskiemu robotnikowi rękę w imię pokoju i wolności dwóch bratnich narodów”.W formie i stylistyce tych prac widoczny jest wpływ rosyjskich plakatów rewolucyjnych, z którymi artysta zapoznał się w okresie petersburskim.

Ryc. 3 F. S. Kowarski, Warszawskij proletariat wstał w zaszczytu swojej stolicy (Warszawski proletariat powstał, by bronić swej stolicy), litografia, 1920, Muzeum Plakatu w Wilanowie, sygn. Pl.21187/1 MNW
Ryc. 3 F. S. Kowarski, Warszawskij proletariat wstał w zaszczytu swojej stolicy (Warszawski proletariat powstał, by bronić swej stolicy), litografia, 1920, Muzeum Plakatu w Wilanowie, sygn. Pl.21187/1 MNW

Ze sprawozdania G.I.A.O. i O.K.O.P. wynika, że produkcja zakładu Kowarskiego w zakresie materiałów propagandowych była znaczna i oprócz plakatów obejmowała również inne druki: 

W ekspozyturze w Toruniu (Kowarski – litografja „Sztuka”) wykonano 100 000 pocztówek barwnych, 64 000 plakatów barwnych i 30 000 wizerunków stylizowanych naczelnego wodza [5].

Tematy militarne podejmował też po zakończeniu konfliktu z Rosją Radziecką, m.in. projektując w latach 1922–1923 polichromie na potrzeby powstającego budynku Ministerstwa Wojny.

Kajetan Stefanowicz (1886-1920)

Życie Kajetana Stefanowicza, zapomnianego lwowskiego malarza, grafika i ilustratora, jest przykładem tragicznego losu artysty, który poległ na froncie walcząc jako żołnierz. Wiosną 1919 roku sławny wówczas malarz dekorator i kierownik artystyczny studia reklamowego, wykonał jeden z pierwszych polskich plakatów propagandowych rozpoczynającej się wojny polsko-bolszewickiej. Pod koniec września 1920 roku, na kilka tygodni przed wejściem w życie rozejmu, Stefanowicz zginął na froncie ukraińskim.

W odróżnieniu od innych tworzących w tym okresie artystów, którzy w większości znaleźli się w jednostkach tyłowych oddając swoje talenty m. in. na potrzeby propagandy, Stefanowicz walczył na pierwszej linii frontu. Zmarłego kolegę wspominał Juliusz Kaden-Bandrowski: 

Żal przecie musi ogarnąć, że ci [doskonali talentem wojennem], że ci właśnie mieliby przemijać bez wszelkiej poznaki – z bitwy poprzez klepsydrę dziennika i łzy najbliższej rodziny – w niepamięć. [6]

Ojciec Kajetana Stefanowicza, malarz Antoni Stefanowicz (1858-1929) opisał wykonany przez siebie portret syna miejscem i datą śmierci żołnierza-artysty Pod Rohaczewem + Nad Słuczą 29[!]. IX. 1920.

Antoni Stefanowicz, Portret Kajetana Stefanowicza, rysunek, 1920, za: A. Сімферовська, Антоні і Каєтан Стефановичі: два обличчя Львова епохи модерну. Науковий каталог виставки, Львівська національна галерея мистецтв, Львів, 2013, poz. 34, il. s. 43
Antoni Stefanowicz, Portret Kajetana Stefanowicza, rysunek, 1920, za: A. Сімферовська, Антоні і Каєтан Стефановичі: два обличчя Львова епохи модерну. Науковий каталог виставки, Львівська національна галерея мистецтв, Львів, 2013, poz. 34, il. s. 43

Kaden-Bandrowski z pewną afektacją, ale zarazem trafnie przedstawił posągową sylwetkę Stefanowicza: 

Był zbudowany jak atleta. Jego duża, kształtna głowa, pozbawiona zupełnie zarostu, obciągnięta gładką jak atłas skórą, spoczywała na krótkim, potężnym karku. Twarz posiadał wschodnią (z rodu Ormianin) o dużych, czarnych oczach, krogulczym nosie i silnych, kształtnych wargach. Korpus jego, rozłożony niezwykle potężnie, wywoływał zawsze podziw […] – w blasku słońca muskulatura jego postaci, powleczona brunatną skórą, grająca zmianą złoto-granatowych cieni, sprawiała wrażenie, jakiem tchną starożytne posągi bronzowych atletów, od których słońce odbija się białemi postrzałami światła. [7]

Kajetan Stefanowicz urodził się w Drohobyczu w 1886 roku w rodzinie ormiańskiej o tradycjach artystycznych. Pierwszych lekcji rysunku udzielał mu ojciec, malarz i pedagog. W latach 1906-1911 studiował architekturę na Politechnice Lwowskiej, następnie malarstwo w krakowskiej oraz monachijskiej Akademii Sztuk Pięknych, a także, po uzyskaniu stypendium, w Szkole Sztuk Dekoracyjnych w Paryżu. W 1911 roku został asystentem rysunków odręcznych dekoracyjnych w c. k. Państwowej Szkole Przemysłowej we Lwowie. Pierwsza indywidualna wystawa artysty miała miejsce we Lwowie w 1913 roku i wzbudziła uznanie krytyki i publiczności. Stefanowicz zajmował się przede wszystkim malarstwem dekoracyjnym i grafiką użytkową. Jako grafik projektował m. in. okładki i ilustracje książkowe oraz plakaty. 

Wychowany w duchu patriotycznym artysta wcześnie związał się z ruchem paramilitarnym w Galicji, działając w Związku Walki Czynnej i lwowskiej organizacji strzeleckiej, a po wybuchu I wojny światowej w sierpniu 1914 roku zaciągnął się do Legionu Wschodniego. Po jego rozwiązaniu, w lutym 1915 roku wstąpił do dywizji kawalerii Władysława Beliny-Prażmowskiego, od roku 1916 przekształconej w I Pułk Ułanów Legionowych, z którym odbył całą kampanię Legionów, biorąc czynny udział w walkach. We wspomnieniach o Stefanowiczu pisano: 

„[…] Dla artystycznej jego natury potrzebny był jeszcze gest kawalerzysty, koń, szarża i ułańska awantura. Dlatego on – sławny już malarz – nie był malarzem w wojsku […]”. [8] W czasie służby frontowej powstawały jednak prace o tematyce legionowej. Artysta wydał m.in. album rysunków pt. „Pieśń Legionisty”, był również autorem projektu legitymacji i odznaki pułkowej.

 B. Szulecki (autor), K. Stefanowicz, Odznaka 1 Pułku Ułanów Legionów Polskich, 1916, Muzeum Narodowe w Krakowie, nr inw. MNK V-962/2
 B. Szulecki (autor), K. Stefanowicz, Odznaka 1 Pułku Ułanów Legionów Polskich, 1916, Muzeum Narodowe w Krakowie, nr inw. MNK V-962/2

W sierpniu 1918 roku Stefanowicz zgłosił się do tworzonego przez Belinę 1 Pułku Szwoleżerów. uczestniczył w obronie Lwowa, brał też udział w wojnie polsko-ukraińskiej w walkach o Chyrów, Sambor i Przemyśl. W roku 1919 wraz z wybuchem konfliktu między Polską a Rosją Sowiecką artysta znalazł się ponownie w służbie czynnej. W grupie jazdy płk. Beliny-Prażmowskiego w kwietniu 1919 roku wziął udział w zajęciu Wilna. W roku 1920 został przeniesiony do rezerwy, ale już w maju tego roku w macierzystym pułku uczestniczył w wyprawie kijowskiej. Brał udział w bitwach pod Koziatyniem i szarży pod Mikołajewem, za co otrzymał Order Virtuti Militari, a także ataku na Kostoreń. 

Czas wolny od służby poświęcał sztuce. W 1919 roku był kierownikiem artystycznym w firmie pod nazwą Instytut Reklamy Artystycznej i wydawnictwie „Książnica Polska” oraz nauczycielem w Szkole Przemysłu Artystycznego we Lwowie.

Logo Instytutu Reklamy Artystycznej znajduje się na zaprojektowanym przez Stefanowicza w 1919 roku plakacie „W imię ładu i porządku prowadzimy wojnę ze wschodem”. Jest to jeden z pierwszych plakatów polskich dotyczących wojny z bolszewikami. Litografia przedstawiająca żołnierza na tle płonącej panoramy Lwowa, trzymającego sztandar z napisem „Za wolność!” powstała dla utworzonych wiosną 1919 roku powiatowych biur zaciągu Zarządu Cywilnego Ziem Wschodnich, polskiej administracji cywilnej na terenach zajętych przez armię polską w latach 1919-1920. Na tle późniejszych druków werbunkowych, które operowały w warstwie tekstowej krótkimi hasłami, plakat wyróżniał użyty w tytule slogan, dobitnie wymieniający powody udziału Polski w konflikcie zbrojnym. 

Kajetan Stefanowicz, W imię ładu i porządku prowadzimy wojnę ze wschodem, 1919, litografia, Muzeum Wojska Polskiego
Kajetan Stefanowicz, W imię ładu i porządku prowadzimy wojnę ze wschodem, 1919, litografia, Muzeum Wojska Polskiego

Kajetan Stefanowicz zginął w trakcie zwiadu we wsi Ostróżki pod Rohaczewem 20 września 1920 roku od postrzału snajpera w głowę. Uroczysty pogrzeb z asystą wojskową odbył się we Lwowie 24 października, twórca został pochowany w alei zasłużonych Cmentarza Obrońców Lwowa.

Petras Kiselis (Piotr Juriewicz Kiselis) (1890–1940)

Petras Kiselis (1890–1940), twórca jednego z bardziej interesujących rosyjskich plakatów propagandowych okresu wojny polsko-bolszewickiej, był z pochodzenia Litwinem. Urodził się w rodzinie chłopskiej zamieszkałej we wsi Grybany w guberni kowieńskiej, niedaleko obecnej granicy z Łotwą. 

W 1902 roku w petersburskim atelier fotograficznym terminował uG. R. Zywa, pracując przy oprawie i retuszu fotografii. W roku 1906 rozpoczął naukę w Głównej Szkole Rysunku Technicznego w Petersburgu, do której uczęszczał do 1912 roku. W międzyczasie uczestniczył w kursach rysunku w Towarzystwie Popierania Sztuki. W latach 1913–1916 studiował na petersburskiej Akademii Sztuk Pięknych. Powołany do wojska w 1916 roku przerwał studia, a w roku 1917 został odkomenderowany do sztabu głównodowodzącego w charakterze rysownika oddziału zajmującego się zdobyczami wojennymi.

Kiselis od 1908 roku zaangażowany był w rosyjski ruch rewolucyjny. Uczestniczył w październikowym (wg starego stylu) przewrocie bolszewickim w roku 1917, w okresie wojny domowej był pracownikiem Wydziału Wojennego Rady Piotrogrodzkiej, a potem Rewolucyjnej Rady Wojennej (RRW). Zaangażowany w idee rewolucji bolszewickiej szybko znalazł się w bliskim otoczeniu Lwa Trockiego. W okresie 1918–1921, zatem również w czasie konfliktu między Polską a Rosją Sowiecką, należał do grona agitatorów pociągu specjalnego przewodniczącego RRW, którym był Trocki. 

W tym czasie pracował głównie jako malarz i grafik. W latach 1919–1920 projektował m.in. plakaty i ulotki propagandowe dla Armii Czerwonej. Najbardziej znane prace to pochodzące z 1919 roku druki Towarzysze! Wszyscyna Ural!oraz Śmierć dusicielom i gnębicielom robotników i chłopów!. Dostrzec w nich można wyraźne inspiracje europejskim plakatem wojskowym z lat pierwszej wojny światowej. 

P. Kiselis, Śmierć dusicielom i gnębicielom robotników i chłopów!, litografia, 1919, Rosyjska Biblioteka Państwowa, sygn. IZO П1 VI. 4. Б, za: https://dlib.rsl.ru/viewer/01006693626#?page=1
P. Kiselis, Śmierć dusicielom i gnębicielom robotników i chłopów!, litografia, 1919, Rosyjska Biblioteka Państwowa, sygn. IZO П1 VI. 4. Б, za: https://dlib.rsl.ru/viewer/01006693626#?page=1

W lipcu 1920 roku, bazując na swoim wcześniejszym druku Śmierć dusicielom…, Kiselis wykonał na potrzeby agitacji na rzecz opieki nad rannymi czerwonoarmistami w toczącej się wojnie polsko-bolszewickiej mało znany i zachowany w niewielu egzemplarzach plakat Robotniku! Chłopie! Biegnij na pomoc! Polski drapieżnik szarpie ciało twych braci: robotników i chłopów!. W drugiej wersji druku tytułowe słowo „polski” zamieniono na „białogwardyjski”. Ekspresyjne przedstawienie robotnika walczącego z białym orłem było znakomitą ilustracją propagandowego hasła walki z „białymi” wrogami rewolucji utożsamianymi zarówno z „białopolakami”, jak i zwolennikami caratu.

Kiselis, Robotniku! Chłopie! Biegnij na pomoc! Polski drapieżnik szarpie ciało twych braci: robotników i chłopów!, 1920, Archiwum Akt Nowych w Warszawie, Towarzystwo Straży Kresowej, sygn. 551, k. 41
Kiselis, Robotniku! Chłopie! Biegnij na pomoc! Polski drapieżnik szarpie ciało twych braci: robotników i chłopów!, 1920, Archiwum Akt Nowych w Warszawie, Towarzystwo Straży Kresowej, sygn. 551, k. 41

W 1921 roku Kiselis został inspektorem Ludowego Komisariatu ds. Organizacji Artystycznych. Był jednym z założycieli i od 1922 roku członkiem władz Stowarzyszenia Artystów Rewolucyjnej Rosji (SARR). W okresie 1925–1929 kierował Centralnymi Kursami Artystycznymi SARR, gdzie również wykładał. W latach 1928–1929 był też wykładowcą i dziekanem Wydziału Malarstwa Wyższego Instytutu Artystyczno-Technicznego w Leningradzie. Jako dawny zwolennik Trockiego w 1930 roku został wydalony z SARR, a w 1937 roku aresztowany i zesłany do łagru na Dalekim Wschodzie. Kiselis zmarł w obozie pracy przymusowej w Magadanie w 1940 roku. 

Małgorzata Myślicka

Konserwator dzieł sztuki i muzealnik, konserwator w Pracowni Konserwacji Obiektów na Papierze Muzeum Narodowego w Warszawie. Jako muzealnik zajmuje się badaniami archiwalnymi i studiami nad grafiką użytkową, zwłaszcza ilustracją książkową i plakatem.

Michał Witkowski

Konserwator dzieł sztuki i historyk sztuki, konserwator w Pracowni Konserwacji Obiektów na Papierze Muzeum Plakatu w Wilanowie, Oddziału Muzeum Narodowego w Warszawie. Zajmuje się badaniami dzieł sztuki, historią sztuki i historią kultury materialnej, przede wszystkim badaniami źródłowymi i archiwalnymi.


[1] „D’lo Naroda”, nr 165, 27 września (10 października) 1917, s. 2
[2] „Dziennik Polski”, R.2, nr 226, 17 października 1917, s. 3.
[3] Archiwum Akt Nowych, Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, sygn. 3604, s. 25.
[4] Felicjan Szczęsny Kowarski. Wystawa pośmiertna w Muzeum Narodowym w Warszawie. Katalog wystawy kwiecień 1949, Warszawa 1949, s. 57.
[5] Obrona państwa w 1920 roku. Księga sprawozdawczo-pamiątkowa Generalnego Inspektoratu Armji Ochotniczej i Obywatelskich Komitetów Obrony Państwa, red. W. Ścibor-Rylski, Warszawa 1923, s. 77.
[6] J. Kaden-Bandrowski, Na progu, Warszawa 1928, s. 168.
[7] J. Kaden-Bandrowski, Na progu, Warszawa 1928, s. 168-169.
[8] A. Sk.,ś.p. Porucznik Kajetan Stefanowicz, „Rząd i Wojsko”, R. 5, nr 43, 24 października 1920, s. 11.